Ingeklemd tussen de Markgrafendamm en de Persiusstrasse in Berlijn, ligt de eenzame struikelsteen van Justina Bischofswerder, vóór de oorlog woonachtig aan de Markgrafendamm 25, ongeveer waar nu de Lidl staat (rechts op de foto). Ik ging op zoek naar haar levensverhaal.
Justina Bischofswerder*) werd geboren in 1988 als Justina Horowitz in het West-Pruisische Thorn (tegenwoordig het Poolse plaatsje Torun). Zij studeerde geneeskunde en werd internist. In 1916 promoveerde zij op galsteenontstekingen. Haar man Franz Bischofswerder, met wie zij in 1914 trouwde, was jurist. Het echtpaar woonde aan Siegmunds Hof 16 in Berlijn, later aan de Markgrafendamm 25. In 1918 werd hun zoontje Ernst geboren.
Over het leven van het gezin in die periode is niet veel bekend. Behalve dat Ernst op zijn vijfde roodvonk kreeg met een ernstige complicatie: een hersenontsteking die zijn geestelijke vermogen aantastte.
Amerika
Naar aanleiding van het bericht over zijn dood schreef Justina dominee Braune op 28 januari 1943 een hartverscheurende brief. “Wat uw bericht over mijn zoon betreft: ik hoef U niet te vertellen wat dat voor mij betekent, al hield ik er al maanden rekening mee dat dit waarschijnlijk zijn lot zou zijn. Ik denk aan mijn bezoekjes aan Lobetal, hoe hij zwaaiend naar me toe kwam, dolblij. Ik heb het enige gedaan dat ik voor hem kon doen: ik bleef, en was er voor hem. Daar zal ik nooit spijt van krijgen, zelfs niet als het mijn eigen ondergang betekent. Ik ben nu veel minder bang voor wat me te wachten staat dan hiervoor.”
Justina werkte als ziekenverzorgster voor Joodse patiënten, in een ‘Jodenhuis’ aan de Passauer Strasse 2.
Lobetal ligt hemelsbreed niet heel ver van Berlijn. Maar toch stel ik voor om de Stolpersteine van Justina en Ernst te verenigen op de Markgrafendamm, op de plek waar ooit het huis stond waar het gezin nog samen was.
ACHTERGRONDINFORMATIE EN VERANTWOORDING
De Keulse kunstenaar Gunter Demnig bedacht de Stolpersteine. Stenen met de namen van slachtoffers van het nationaal-socialisme, waar hij ons ‘met ons hoofd en hart’ over wil laten struikelen. Er liggen zo’n tienduizend stenen in Berlijn, en tachtigduizend in de rest van Duitsland en een groot aantal andere Europese landen. 'Struikelsteen' en 'Stolperstein' gebruik ik in deze blogpost allebei.
Familieblog
Blogpost Baerwald Family Reunion 2013
Blogpost van Eva Werner, de dochter van Simon (‘Moni’) Horowitz (1884-1952), de oudere broer van Justina. Hij vluchtte in 1939 naar Tel Aviv, en keerde in 1950 terug naar Berlijn. De oudste broer, Alex, (1882) overleed als student, ver voor de oorlog (1909). In deze blogpost staat een korte geschiedenis van de familie Bärwald (de tak van de moeder van Justina), en een Engelse vertaling van de volledige brief die Justina schreef aan Paul Gerhard Braune, na het bericht dat haar zoon Ernst was omgekomen.
Boeken (via Google Books)
Jüdische Ärzte als Krankenbehandler: in Berlin zwischen 1938 und 1945 / Rebecca Schwoch. – Mabuse-Verlag, 2018
Met de zoektermen ‘Justina Bischofswerder’, vind je een klein tekstfragmentje over Justina met een jeugdfoto van haar en haar twee broers.
Deutsches Reich und Protektorat Böhmen und Mähren Oktober 1941 – März 1943 (Die Verfolgung und Ermordung der europäischen Juden durch das nationalsozialistische Deutschland 1933–1945) / Susanne Heim. - De Gruyter, 2019
Afbeelding van het adres op de postkaart die Justina stuurde op 27 februari 1943 toen ze opgepakt was. (Tekst: “Ich konnte nicht mehr zurückkommen. Bitte alle Adressen benachrichtigen! Dank. Juscha”). De kaart is in bezit van het nichtje van Justina, Eva Werner. Zie kopje ‘Familieblog’.
Personen
Haar naam staat niet bij de Stolpersteine in Berlijn. Bij de Bamberger Strasse 58 staat de naam van een man. Bij de Münchenerstrasse 16, waar Justina haar kaart naartoe stuurde, staan zes verschillende achternamen, maar geen 'Martin'.
Over het leven van het gezin in die periode is niet veel bekend. Behalve dat Ernst op zijn vijfde roodvonk kreeg met een ernstige complicatie: een hersenontsteking die zijn geestelijke vermogen aantastte.
Amerika
Toen zijn werk hem als Joodse man onmogelijk werd gemaakt, vertrok Franz naar Amerika waar hij zich in 1936 voorgoed vestigde. Justina ging niet mee. Zij wilde Ernst niet in de steek laten. De jongen, zo ging het verhaal, had op straat ruzie gekregen met een Nazi, en was gedwongen opgenomen in de psychiatrische inrichting Herzberge in Berlijn.
Op verzoek van zijn familie werd Ernst in augustus 1937 overgeplaatst naar de kliniek Hoffnungsthal in Lobetal, wat een veiligere plek voor hem leek.
Op verzoek van zijn familie werd Ernst in augustus 1937 overgeplaatst naar de kliniek Hoffnungsthal in Lobetal, wat een veiligere plek voor hem leek.
De directeur, dominee Paul Gerhard Braune, was fel gekant tegen de Duitse massamoord op psychiatrische patiënten.
Maar ook hij kon niet voorkomen dat Ernst op 13 april 1942 samen met zeven andere Joodse patiënten afgevoerd werd naar het getto van Warschau, waar Ernst overleed.
Brief
Brief
Naar aanleiding van het bericht over zijn dood schreef Justina dominee Braune op 28 januari 1943 een hartverscheurende brief. “Wat uw bericht over mijn zoon betreft: ik hoef U niet te vertellen wat dat voor mij betekent, al hield ik er al maanden rekening mee dat dit waarschijnlijk zijn lot zou zijn. Ik denk aan mijn bezoekjes aan Lobetal, hoe hij zwaaiend naar me toe kwam, dolblij. Ik heb het enige gedaan dat ik voor hem kon doen: ik bleef, en was er voor hem. Daar zal ik nooit spijt van krijgen, zelfs niet als het mijn eigen ondergang betekent. Ik ben nu veel minder bang voor wat me te wachten staat dan hiervoor.”
Justina werkte als ziekenverzorgster voor Joodse patiënten, in een ‘Jodenhuis’ aan de Passauer Strasse 2.
In 27 februari 1943 pakten de Duitsers tijdens de ‘Fabrik-Aktion’ de laatste grote groep Joden in Berlijn op. Justina was een van hen. Toen zij aangehouden werd op Bayerischer Platz en vastgezet aan de Grosse Hamburger Strasse 26, schreef zij haastig een briefje aan Anna Martin aan de Münchener Strasse 16 in Berlijn, met de tekst: “Ich konnte nicht mehr zurückkommen. Bitte alle Adressen benachrichtigen! Dank. Juscha”.
Op 6 maart 1943 werd zij afgevoerd naar Auschwitz.
Op 6 maart 1943 werd zij afgevoerd naar Auschwitz.
Lobetal
In april 2022 werd de deportatie van de Joodse patiënten van Lobetal, onder wie Ernst, herdacht met Stolpersteine.
In april 2022 werd de deportatie van de Joodse patiënten van Lobetal, onder wie Ernst, herdacht met Stolpersteine.
Lobetal ligt hemelsbreed niet heel ver van Berlijn. Maar toch stel ik voor om de Stolpersteine van Justina en Ernst te verenigen op de Markgrafendamm, op de plek waar ooit het huis stond waar het gezin nog samen was.
ACHTERGRONDINFORMATIE EN VERANTWOORDING
*)
Omdat op het familieblog de naam 'Justina' wordt gebruikt, heb ik deze naam aangehouden, en niet 'Justine', zoals de Stolperstein vermeldt.
Brieven
De tekst van de brief van Justina aan dominee Braune is te vinden op het familieblog. Daar staat hij in het Engels. Ik heb hem voor deze blogpost vertaald in het Nederlands.
De tekst van het afscheidsbriefje van Justina heb ik niet vertaald.
Stolpersteine
Stolpersteine
De Keulse kunstenaar Gunter Demnig bedacht de Stolpersteine. Stenen met de namen van slachtoffers van het nationaal-socialisme, waar hij ons ‘met ons hoofd en hart’ over wil laten struikelen. Er liggen zo’n tienduizend stenen in Berlijn, en tachtigduizend in de rest van Duitsland en een groot aantal andere Europese landen. 'Struikelsteen' en 'Stolperstein' gebruik ik in deze blogpost allebei.
Familieblog
Blogpost Baerwald Family Reunion 2013
Blogpost van Eva Werner, de dochter van Simon (‘Moni’) Horowitz (1884-1952), de oudere broer van Justina. Hij vluchtte in 1939 naar Tel Aviv, en keerde in 1950 terug naar Berlijn. De oudste broer, Alex, (1882) overleed als student, ver voor de oorlog (1909). In deze blogpost staat een korte geschiedenis van de familie Bärwald (de tak van de moeder van Justina), en een Engelse vertaling van de volledige brief die Justina schreef aan Paul Gerhard Braune, na het bericht dat haar zoon Ernst was omgekomen.
Boeken (via Google Books)
Jüdische Ärzte als Krankenbehandler: in Berlin zwischen 1938 und 1945 / Rebecca Schwoch. – Mabuse-Verlag, 2018
Met de zoektermen ‘Justina Bischofswerder’, vind je een klein tekstfragmentje over Justina met een jeugdfoto van haar en haar twee broers.
Deutsches Reich und Protektorat Böhmen und Mähren Oktober 1941 – März 1943 (Die Verfolgung und Ermordung der europäischen Juden durch das nationalsozialistische Deutschland 1933–1945) / Susanne Heim. - De Gruyter, 2019
Afbeelding van het adres op de postkaart die Justina stuurde op 27 februari 1943 toen ze opgepakt was. (Tekst: “Ich konnte nicht mehr zurückkommen. Bitte alle Adressen benachrichtigen! Dank. Juscha”). De kaart is in bezit van het nichtje van Justina, Eva Werner. Zie kopje ‘Familieblog’.
Personen
- Anna Martin
Haar naam staat niet bij de Stolpersteine in Berlijn. Bij de Bamberger Strasse 58 staat de naam van een man. Bij de Münchenerstrasse 16, waar Justina haar kaart naartoe stuurde, staan zes verschillende achternamen, maar geen 'Martin'.
- Franz Bischofswerder – Frank Bishop
Franz veranderde zijn naam in ‘Frank Bishop’. Ik vond een foto van hem, op de commerciële website ‘genic.com’. Hij zou in de VS hertrouwd zijn met Else Bishop, geboren Goldschmidt. Zij overleed in 1952, zijn sterfjaar is onbekend.
Volgens de Index to Max Horkheimer: "Gesammelte Schriften" (1996) emigreerde Franz eerst naar New York, en vertrok hij later naar Seattle, waar hij een studie maatschappelijk werk deed en voor een Joodse welzijnsorganisatie werkte. In 1939/1940 schreef hij een dissertatie over aanpassingsproblemen van vluchtelingen.
Volgens de Index to Max Horkheimer: "Gesammelte Schriften" (1996) emigreerde Franz eerst naar New York, en vertrok hij later naar Seattle, waar hij een studie maatschappelijk werk deed en voor een Joodse welzijnsorganisatie werkte. In 1939/1940 schreef hij een dissertatie over aanpassingsproblemen van vluchtelingen.
- Fritz Smochewer
Lijst namen 35e Osttransport naar Auschwitz, op 6 maart 1943
Zie voor Justina nummer 472: ‘Bischofswerder, Anna Justina Sara, 28.10.88’. Adres: Passauer Strasse 2. Daar staat de naam ‘Smochewer’ achter.
Zie voor Justina nummer 472: ‘Bischofswerder, Anna Justina Sara, 28.10.88’. Adres: Passauer Strasse 2. Daar staat de naam ‘Smochewer’ achter.
Fritz Smochewer (1894) werd op 12 juli 1944 weggevoerd naar Auschwitz, en is daar vermoord in december 1944. Hij was degene op wiens adres Justina haar praktijk hield: Passauer Strasse 2. Zie de Stolpersteine-website voor zijn levensverhaal.
Reacties