Groeten aan oom Ben en tante Juul

In mei 1940 vertrok mijn opa Tierie met het schip ‘Delftdyk’ naar Amerika. Ik volgde zijn spoor.

De Delftdyk. Foto van L.M. Johannes. Bron: Stichting Maritiem-Historische Data.

“Wij werden hier in de nacht van 9 op 10 mei [1940] opgeschrikt door een hevig geschiet, eerst dacht ik nog dat ’t oefeningen waren, maar begreep gauw dat ’t zeer ernst was. De kazerne vlakbij werd aangevallen met bommen, ’t huis dreunde, van heel veel huizen in deze straat zijn de ramen gebroken, gelukkig hier niet, maar we zijn dadelijk aan de gang gegaan om ze met papieren repen te beplakken, ten minste toen de beschieting wat bedaard was. Officieel is er niets bekend gemaakt, maar men zegt dat er 100 à 150 soldaten gedood zijn, […], allemaal nog jonge recruten, kassian.”

Schuilkelder

De kazerne, dat was de Alexanderkazerne, op de hoek van de Waalsdorperweg en de Van Alkemadelaan in Den Haag. Mijn overgrootmoeder, de schrijfster van de brief, woonde aan de Van Neckstraat 29, daar vlakbij. Bij het Duitse bombardement om vier uur ’s nachts werden de stallen van de kazerne geraakt waarboven reservisten sliepen, 63 huzaren en drie korporaals kwamen om en honderdvijftig militairen raakten gewond. Veel van hen waren er zeer slecht aan toe. Ook ruim honderd paarden vonden de dood.

De volgende ochtend haalden mijn moeder en haar zus mijn overgrootmoeder op en brachten haar naar de Van Ouwenlaan 22, een stukje verderop, waar mijn oma woonde. “Het was een verschrikkelijke dag, wel twintig keer luchtalarm, de hele familie kroop dan in de schuilkelder, ik wilde ’t niet doen maar bleef in ’t portaal achter.”

Mijn overgrootmoeder schreef dat haar schoonzoon, mijn opa Nicolaas Tierie, hals over kop uit België terugkeerde, en in de nacht van 11 mei 1940 “na een moeilijke reis om drie uur ’s nachts aankwam. Hij is echter spoedig weer vertrokken, tot nu toe weten we niet waarheen maar we vermoeden naar Engeland”.

Goud

Op 9 mei 1940 vertrok het schip ‘Delftdyk’ van de Holland Amerika Lijn uit Antwerpen. De eindbestemming was New York. Aan boord: een handvol passagiers en een lading Nederlands goud ter waarde van enkele miljoenen guldens.

In de nacht van 10 mei voer het schip naar Vlissingen. Het werd onder vuur genomen door Duitse vliegtuigen, met bommen en mitrailleurs. De passagiers stonden doodsangsten uit, staat in een biografie van een van hen. Gelukkig vielen er geen doden of gewonden.

Het schip raakte wel beschadigd. Ondanks de gaten (volgens een getuige 28!) zette de gehavende ‘Delftdyk’ op 10 mei 1940 koers naar Duinkerken, waar het in de vroege ochtend van 11 mei arriveerde. Dezelfde avond vertrok het naar Southampton. Hier kwam het in de namiddag van 12 mei aan. Het ging voor anker en de schade werd hersteld.

Gemitrailleerd

In Southampton duikt mijn opa op. (Inderdaad, in Engeland!) Hij was luitenant kolonel bij het Koninklijk Nederlandsch-Indisch Leger (KNIL), en scheepte samen met nog vijf andere KNIL-officieren in op de Delftdyk. Het waren Everardus Baretta, August Fischer, Hendrik van Nieuwkerk, Anton Maurenbrecher en Anton van Oosten.

Hun overtocht van Nederland naar Engeland was niet bepaald prettig verlopen. Mijn opa schreef op 19 mei 1940  aan zijn zwager (op postpapier van een hotel in Southampton): “Nog even een enkel woord vóór mijn vertrek van hier dat elk moment kan plaatsvinden. […] Ik zat bij het uitbreken van de oorlog in België en kwam na een avontuurlijke reis goed in Holland aan. Ik ben dinsdagochtend (14 mei 1940, CD) vertrokken uit Holland. Onze overtocht op een trawler naar hier was hoogste onaangenaam, verschillende malen gebombardeerd en gemitrailleerd, gelukkig zonder treffen, niemand werd gewond.”

Netherlands Purchasing Commission

Het vertrek van de Delftdyk naar Amerika liet nog even op zich wachten. Pas op 29 mei 1940 werd de reis hervat, en op 10 juni arriveerde het schip in New York. Mijn opa betrok met een van zijn collega’s een appartement op de 28ste verdieping van het Barbizon-Plaza hotel. Namen noemt hij nergens, en wat hij precies ging doen blijft in de brieven aan het thuisfront in nevelen gehuld. Hij schreef zijn zwager, die voor Shell in Engeland zat, dat hij het enorm druk had met “orders” en “technische vraagstukken”. “Zeer bevredigend en goed werk”, vond hij het.

Dankzij de National Archives van Amerika en genealogische gegevens van de vijf andere KNIL-militairen weet ik wat meer over hun werkzaamheden. Ik kon mijn opa’s naam en die van Everardus Baretta, August Fischer en Anton Maurenbrecher koppelen aan de ‘Netherlands Purchasing Commission (NPC)’, in 1941 opgericht in New York door de Nederlandse regering in ballingschap voor de aankoop van militaire goederen, wapens en vliegtuigen voor de Nederlandse strijdkrachten en het KNIL.

Ik vond bijvoorbeeld dat mijn opa in mei 1943 toestemming van het War Department om samen met twee andere Nederlanders automobielfabriek Ford te bezoeken voor een demonstratie van een amfibische vrachtwagen.

Hij was mogelijk ook nog lid van een andere commissie; ik vind in een index in de Amerikaanse archieven een brief waarin mijn opa en Anton Maurenbrecher worden geïntroduceerd als leden van de ‘Commissie van Proefneming (CvP)’, een commissie die artillerie testte.

Oom Ben en tante Juul

Daarnaast was er nóg een taak die mijn opa tijdens de oorlog vervulde, en die niks te maken had met oorlogsmaterieel. De familie wist daar kennelijk van, want in een brief van mijn toen vijftienjarige moeder, uit december 1940, vroeg zij haar vader tussen neus en lippen door: “Zeg hoor je nog wel eens iets over oom Ben en tante Juul? Als je ze mocht spreken, doe ze dan de groeten”.

Mijn opa schreef in een brief aan zijn zwager. “Van Matsy kreeg ik twee brieven […] Aannemende dat de censor hiertegen geen bezwaar heeft, sluit ik de beide brieven hierbij in. Met oom Ben en tante Juul bedoelt ze Bernhard en Juliana, […]. Ik schreef haar terug dat ik de vrouw van oom Ben kortgeleden hier ontmoet had en voor haar twee kinderen speelgoed had gekocht, waar ze (Juul) erg blij mee was.” 

Dat vond mijn moeder “steenleuk”, schreef ze hem later.

Lintje

Het lange verblijf van mijn opa in Amerika had een wrang staartje voor mijn oma en de vijf kinderen. Hij leerde er in die oorlogsjaren een Amerikaanse kennen, met wie hij na de scheiding van mijn oma in juli 1946 trouwde. In september van dat jaar werd hij benoemd tot officier in de Orde van Oranje-Nassau. Hij verliet het KNIL en ging in 1950 aan de slag als technisch adviseur van DAF.

Ook voor de Delftdyk zat ’t venijn ‘m in de staart. Het schip liep in 1950 op een zeemijn bij Cuxhaven. Eén opvarende raakte licht gewond, het schip raakte zwaar beschadigd. Het werd hersteld en kreeg een andere naam: Dongedyk. In 1966 ging het naar Taiwan voor de sloop.

'Schip kapot, huwelijk op de klippen'. Dat was ook wel een passende titel geweest voor deze blogpost.

Bronnen:

Biographie Stavenhagen-Grünbaum - Bockenheimer Landstraße 114 (De Duits-Joodse juwelenhandelaar Kurt Stavenhagen was één van de passagiers die in mei 1940 in Antwerpen aan boord ging van de Delftdyk. Zie kopje 'Goud', doodsangsten.) 

Brieven familie Tierie-Radier (privé-bezit)

CBG Centrum voor Familiegeschiedenis 

Delpher Historische kranten, boeken en tijdschriften 
O.a. geraadpleegd: 'Vijf en een half jaar met ms “Delfdijk” door de wereldoorlog'. IN: De Schakel, 12 oktober 1945 (uit dit artikel komt de getuige die ik in de blogpost aanhaal. Zie onder kopje ‘Goud’, aantal gaten en Southampton.)

Haags Gemeentearchief Adresboekjes 

Nationaal Archief Militairen Nederlands Indië (KNIL) 1815-1950: officieren  en Netherlands Purchasing Commission 

Nationaal Comité 4 en 5 mei Den Haag, monument bombardement Alexanderkazerne 

National Archives Catalogue (VS) 

Open archieven Genealogische gegevens van Nederlandse en Belgische archieven en verenigingen 

Paleis het Loo: de vergeten oorlog van Juliana 
Prinses Juliana bracht met de prinsesjes Beatrix en Irene, toen nog peuters, de oorlogsjaren door in Canada. Zij ging in die tijd regelmatig naar Amerika, waar zij bevriend raakte met president Roosevelt en zijn vrouw, en zich hard maakte voor militaire steun en humanitaire hulp voor Nederland.

Stadsarchief Rotterdam Passagierslijsten Holland-Amerika Lijn (HAL) 

Volgens de passagierslijst van de Delftdyk zouden mijn opa c.s. in Portsmouth aan boord zijn gekomen, maar dan zou het schip in Portsmouth én Southampton aangemeerd moeten hebben. Een getuige van de reis heeft het in de krant ook alleen over Southampton, dus dat heb ik aangehouden. (Zie artikel bij bron ‘Delpher’.) NB Er zijn ook scheepsjournalen, deze zijn helaas niet online te bekijken. 

Stichting Maritiem-Historische Data Schip Delftdyk  De foto in de blogpost is afkomstig van deze website.

Vereniging De Lijn Beheert en deelt het erfgoed van de Holland-Amerika Lijn (HAL).