Criminele vrouwen : arglistige Johanna en Maria de kiep

Onverbeterlijk, zo zag de samenleving Johanna Bouwens (1828-1909) en Maria Kollau (1859-1913). De een was een dief, de ander een sekswerker. Een levensschets.

Een fotoboek nodigt uit tot bladeren, helemaal als er foto’s in staan met negentiende eeuwse boeventronies, zoals het 'fotoboek van gedetineerden in de strafgevangenis van Den Haag', uit de periode 1886-1910.

Haagsche Veer Rotterdam, 1900. Bron: Stadsarchief R'dam.

Johanna Bouwens

Van de 108 gedetineerden zijn er maar 2 vrouw. Eén van hen is Johanna Bouwens. Blond haar, grijze ogen, een ovaal gezicht met een spitse kin, 1.55 m lang. Zij werd geboren in Rotterdam, op 23 februari 1828. Haar moeder was de 38-jarige Maria Herremijna Bouwens, naaister, wonend aan het Haagsche Veer. Wie Johanna’s vader was, is niet bekend. In 1838 trouwde haar moeder met Willem van Ekelenburg, sjouwer. Johanna woonde met haar moeder en stiefvader aan de Nadorstlaan.

Huwelijk

In 1855 overleed haar moeder, en twee jaar later Willem. Johanna trouwde in 1856 met de 29-jarige zeeman Cornelis Jan Schot uit Tholen. In 1859 werd hun dochter Hendrina Herremijna geboren. Zij overleed toen zij acht maanden oud was.

Het echtpaar scheidde na zes jaar huwelijk. Een maand later hertrouwde de 35-jarige Cornelis met de 48-jarige Cornelia van Hensbergen.

Worsten

Met Johanna ging het na de scheiding bergafwaarts. Zij belandde voortdurend in de gevangenis. Een greep uit haar overtredingen.

In 1869 stal zij bij verschillende manufacturiers in Amsterdam ‘arglistig’ vier lappen stof, waaronder een lap rood leer van zes gulden, en een stuk pilou (zachte katoenen stof) ter waarde van twee gulden. Zij beleende stoffen of verkocht ze in een koophuis. Het kostte haar twee jaar gevangenisstraf.

In januari 1875 ontvreemdde zij uit een winkel ‘arglistig’ een paar worsten. Zij kreeg hiervoor van het Hof van Zuid-Holland 45 dagen ‘cellulaire’ gevangenisstraf opgelegd (eenzame opsluiting).

Bedelaarsgesticht

In 1884 werd zij in Amsterdam opgepakt wegens landloperij, ‘gepleegd onder verzachtende omstandigheden’’. (Het ontbreken van werk en een vaste verblijfplaats?) Zij moest veertien dagen de cel in, en dan door naar een bedelaarsgesticht.

In 1886, zij was werkster, stal zij twee bovenrokken, een onderrok, een ochtendjapon en een wintermantel van Johanna Werner, een publieke vrouw. De gestolen kleding was veertig gulden waard (zo’n zevenhonderd euro nu). Johanna B. kreeg negen maanden gevangenisstraf van de arrondissementsrechtbank in Rotterdam.

Geheim register

In september 1894 werd Johanna uit de strafgevangenis in Rotterdam ontslagen, en kreeg zij haar uitgaanskas mee (arbeidsloon dat zij tijdens haar detentie gespaard had). Haar gedrag in de gevangenis werd ‘goed’ genoemd, zij was belast met ‘breiwerk’.

De kans dat zij weer tot crimineel gedrag zou vervallen, werd groot geacht. Zij komt voor in het ‘Geheim register van ontslagen maar nog gevaarlijk geachte gevangenen 1882-1897’ van een aantal Nederlandse gevangenissen.

Terecht? Ik vind haar na 1894 niet meer in de kranten en archieven. Zij overleed op 28 februari 1909 in Rotterdam, 81 jaar oud.

Tolbrugstraat, 1941. Bron: Erfgoed 's Hertogenbosch.

Maria Kollau

Criminele vonnissen van het ‘Brabants Historisch Informatie Centrum’ (BHIC) bleken een goede bron om meer te weten te komen over Maria Kollau, die ik tegenkwam in het krantenarchief. Zij werd geboren in Den Bosch op 1 maart 1859. Haar moeder was Joanna Kollau, een 22-jarige dienstbode die op het Hinthamerseinde woonde. Net als bij Johanna Bouwens was Maria’s vader onbekend.

De Kiep

Maria werd koopvrouw, haar bijnaam was ‘de kiep’, waarschijnlijk vanwege de mand met hengsels die zij op haar rug droeg. Zij verscheen regelmatig voor de rechtbank Den Bosch voor openbare dronkenschap, geweld, seks in de openbare ruimte en bedelarij.

Maria had blond haar en blauwe ogen. Of bruin, het gevangenisregister is niet altijd eenduidig. Ook haar lengte varieerde daarin, van 1.48 m tot 1.57 m. Zij had een pokdalig gezicht.

Schaamdelen

Enkele voorbeelden van haar overtredingen. In november 1892 was Maria samen met de 33-jarige Jacobus Ponci, koopman, in de besloten gelagkamer annex woning van Wilhelmus Boelens. Hij kreeg het stel zijn huis niet uit, en haalde de veldwachters erbij. Hierbij werd veldwachter Van Rossum geslagen en gebeten. Hij nam Maria en Jacobus mee naar het politiebureau, waar de arme veldwachter nogmaals geschopt en geslagen werd. Ponci kreeg één, en Maria drie maanden cel.

Op 30 september 1897, om acht uur ’s avonds, werd Maria betrapt door een agent toen zij met omhooggeslagen rokken tegen een schuurtje geleund stond, ‘en een man tegen haar aan, de bewegingen makende van vleeschelijke gemeenschap’. De agent nam de man vast, en zag ‘beider schaamdelen ontbloot’. Die man was de 39-jarige Antonius van der Zanden, een toger uit Schijndel. Hij kwam eraf met een boete van tien gulden of veertien dagen gevangenisstraf, Maria kreeg vier maanden gevangenisstraf. (Wederom een flink verschil in strafmaat!)

Aalmoes

In maart 1902 in Dinther werd Johanna opgepakt toen zij langs de openbare weg ‘in bedelende houding om een aalmoes had gevraagd’. Zij belandde drie jaar in de Rijkswerkinrichting in Leiden.

Historicus Marian Weever promoveerde in 2025 aan de Universiteit Leiden op een proefschrift over vrouwen in Rijkswerkinrichtingen. Maria Kollau wordt daar heel kort in genoemd. Na afloop van haar straftijd kwam zij niet in aanmerking voor ondersteuning van het Leidse damescomité van het ‘Nederlands Genootschap tot Zedelijke Verbetering van de Gevangenen’ (NGZVG).

Hun conclusie over Maria was vernietigend: ‘Niets aan te doen; gaat haar vorig leven voortzetten van met negotie lopen (= venten) en drinken’.

Maria overleed in Den Bosch op 25 februari 1913, 65 jaar oud. Haar overlijden werd aangegeven door twee ‘beambten in een gesticht’.

Moeilijk te zeggen wiens leven miserabeler was: dat van Johanna, dat van Maria, óf dat van de tweede vrouw van Johanna’s ex, Cornelia (zie stukje hieronder). Zij verloor veertien van haar vijftien kinderen.

ACHTERGRONDINFORMATIE

Maria Kollau

De Tolbrugstraat in Den Bosch, waar Maria woonde, bestond uit ‘een reeks van kroegen, publieke huizen en danshuizen. Herhaaldelijk wordt in die straat gevochten tussen burgers en militairen, zodat niet zelden bloedige taferelen daarvan het gevolg zijn’.

Bijnaam voor deze beruchte buurt was De Pijp. (Bron: Delpher, en indebuurt)

Maria had een pokdalig gezicht. Misschien kreeg zij pokken tijdens de grote landelijke pokkenepidemie van 1870-1873 (met een piek rond 1870-1871 waarin Den Bosch ongeveer 402 doden telde). Later in de eeuw, in 1896, was er een kleinere lokale pokkenuitbraak. (Bron: Yori)

Cornelia van Hensbergen

Tweede vrouw van Cornelis Jan Schot, met wie zij in 1862 trouwde. Cornelia was toen al zes jaar weduwe. Met haar vorige echtgenoot, Cornelis Hak, stoelenmaker (1807-1856), kreeg zij vijftien kinderen, vijf dochters en tien zonen. Bijna alle kinderen stierven voor hun eerste verjaardag.

De enige twee overlevende kinderen waren het eerste kind, Antonie Cornelis, en het dertiende, Johan.

Antonie werd 62. Hij trouwde, maar kreeg geen kinderen. Johan ging naar zee. In 1869 stond er een oproep in het ‘Politieblad’. De achttienjarige Johan Hak uit Tholen, geboren in Rotterdam, werd gezocht wegens ‘desertie van boord gedurende de reis’. Hij zat op het brikschip ‘Hoop’. Johan was 1 meter 55, had bruin haar en bruine ogen, een stompe neus en een bleke huidskleur. Later trok het Politieblad het signalement in, Johan was gevonden.

Twee jaar later, op 10 augustus 1871, sloeg hij overboord van de brik ‘Amicitia’, waar hij lichtmatroos was. Ondanks pogingen van andere bemanningsleden om hem te redden, ‘verzonk hij in de diepte’. Volgens de overlijdensakte was zijn lichaam nog niet gevonden.

Cornelis Jan Schot overleed in 1874. Drie jaar na zijn dood hertrouwde Cornelia in Hillegersberg (destijds nog een zelfstandig dorp) voor de derde keer, met de 64-jarige schipper Leendert Brinkman. Zij overleed in 1893 op 75-jarige leeftijd.

BRONNEN

Alle archieven ‘Historisch onderzoek begint hier’

BHIC Het Geheugen Van Brabant (zie o.m. ‘Criminele vonnissen’ en het ‘Geheim register van ontslagen maar nog gevaarlijk geachte gevangenen 1882-1897’)

CBG Centrum voor Familiegeschiedenis 

Delpher Historische kranten, boeken en tijdschriften 

Erfgoed ’s-Hertogenbosch (Hier komt de foto van de Tolbrugstraat vandaan.)

Gevangenis of toevluchtsoord? Vrouwen en de Rijkswerkinrichtingen in Nederland 1886-1934 / M.H.A.C. Weevers, 2025 (proefschrift Universiteit Leiden) 

Nationaal Archief Strafgevangenis Den Haag: fotoboek gedetineerden, 1886-1910

Open archieven Genealogische gegevens van Nederlandse en Belgische archieven en verenigingen 

Stadsarchief Amsterdam 

Stadsarchief Rotterdam 

WieWasWie ‘Iedereen heeft een geschiedenis’